: ۱۴۰۰/۱۰/۰۱ : ۸۱
تعداد رای : ۴

روایت توسعه و تجاری سازی یک نانوداروی ضدسرطان (بخش اول)

دکتر محمودرضا جعفری استاد ممتاز گروه نانوفناوری دارویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد هستند. ایشان در ردیف دانشمندان یک درصد برتر جهان قرار دارند و نتیجه تحقیقاتشان انتشار مقالات و ثبت اختراعات متعدد داخلی و خارجی بوده است. فعالیتهای تحقیقاتی و فناورانه دکتر جعفری در حوزه نانوداروها با تأسیس شرکت اکسیرنانو سینا در سال 1388 ادامه یافت. تولید صنعتی کپسول نانوکورکومین برای تقویت سیستم ایمنی، ژل موضعی سیناآمفولیش برای درمان بیماری سالک و نانوداروی ضدسرطان سینادوکسوزوم از مهمترین دستاوردهای این شرکت می‌‌باشد. در راستای واکاوی تجربیات دکتر محمودرضا جعفری در جریان توسعه و تولید محصولات مذکور، انتشارات الگونگار پیشرفت مصاحبه هایی را با ایشان برگزار کرده اند که در ادامه مشروح بخش اول آن تقدیم حضورتان می‌شود. لازم به ذکر است روایت کاملی از این موفقیت ها در کتاب «نانو تراوا، روایتی بدیع از توسعه و تجاری‌سازی یک فناروی دارویی» نوشته سید مجتبی قافله باشی و سعیدحسین رفیعی توسط انتشارات الگونگار پیشرفت در سال 1397 به چاپ رسیده است.

پیشینه تحصیلی و تحقیقات شما تا قبل از تأسیس شرکت چه بود؟
من دوران تحصیل دکتری را در کشور کانادا گذراندم و بر روی سیستم رهایش دارو برای درمان سرطان به نام لیپوزوم کار می کردم. در آخرین سال های دوران دکتری (حدودا سال 97 میلادی) داروی داکسیل که فرم لیپوزومی داکسوربیوسین است، به بازار آمد. این دارو اولین نانو دارویی است که به بازار جهانی راه پیدا کرد و علاقه من را به شدت به خود جلب کرد. تصمیم گرفتم پس از دوران تحصیل، به ایران بازگردم و به تدریج شرایط تولید این دارو را در کشور ایجاد کنم. توانستم در سال 78 مدرک دکتری خود را از دانشگاه بگیرم و با هدف مهیا کردن شرایط تولید، به ایران بازگردم. در آن سال ها امکانات داخل کشور بسیار ضعیف بود و من سعی کردم به تدریج در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، تجهیزات تحقیقاتی مورد نیاز را تهیه کرده و مراکز تحقیقاتی مرتبط با تهیه ی لیپوزوم تاسیس کنم. من تجربه  موفقی در کشور کانادا داشتم و سعی کردم تمامی مطالبی که در کانادا یادگرفته بودم را در ایران پیاده سازی کنم.

سال 2005 امکان گذراندن فرصت مطالعاتی در کشور امریکا، برایم ایجاد شد و توانستم در یکی از معتبرترین دانشگاه های داروسازی امریکا به نام دانشگاه UCSF همراه با یکی از معتبرترین افراد مطرح موضوع لیپوزوم در دنیا به نام پروفسور سوزوکا (F Szoka) مشغول تحقیقات شوم. در یکسال حضور من در امریکا، شرایط تحقیقاتی بسیار مناسبی فراهم بود و اختیارات زیادی در آزمایشگاه برای من وجود داشت؛ مخصوصا ارتباط با پروفسور سوزوکا، نقط عطفی در زندگی علمی من بود. ایشان به من روش درست تحقیق علمی و مهم تر از آن تعامل صحیح با دانشجو را آموزش داد. 

در این دوره من توانستم مراحل تولید داکسوربیسین نانویی در مقیاس آزمایشگاهی را تا انتها طی کنم و موفق به تولید این دارو در مقیاس چند میلی لیتر شدم. حتی پروتکل ناقص آن دانشگاه مربوط به ساخت این محصول را تکمیل کردم و مستندات علمی آن را به دانشگاه ارائه دادم.

 

از چه زمان به فکر تولید این دارو در داخل افتادید و چه اقداماتی برای آن انجام دادید؟
در سال 2006 با تسلط کافی بر فرمول لیپوزومی داکسوربیسین و فرم لیپوزومی آمفوتریسین B از امریکا به ایران بازگشتم. پس از بازگشت به ایران توانستم دیداری با با دکتر دیناروند به عنوان معاونت غذا و دارو داشته باشم و طرح تولید نانو داروی داکسوربیسین را مطرح کنم و دارو های تولیدی در امریکا را که همراه داشتم، به ایشان نشان بدهم. دکتر دیناروند به واسطه  زمینه های تحقیقاتی در نانو و تجربه  فعالیت در این حوزه، با این دارو ها کاملا آشنا بود اما من را کاملا نمی شناخت. از من پرسید که آیا واقعا می توانم این دارو را در مقیاس صنعتی تولید کنم و من هم پاسخ دادم با کمی کار اضافی؛ بله!

دکتر دیناروند در همان جلسه با مسئول هلدینگ سبحان، آقای دکتر جمشیدی، تماس گرفت و من را معرفی کرد. با معرفی دکتر دیناروند، توانستم جلسه ای با دکتر جمشیدی و دکتر راسل ( مدیر وقت سبحان انکولوژی) داشته باشم. البته در آن زمان هنوز شرکت سبحان انکولوژی راه اندازی نشده بود و مسئولین مشغول ساخت  ساختمان های آن بودند.

 با توجه به اینکه دکتر جمشیدی در یک فرصت مطالعاتی شش ماهه با موضوع لیپوزوم به کانادا رفته بود با این حوزه آشنایی داشت. برای بررسی این طرح چندین جلسه برگذار شد و نهایتا تصمیم بر این شد تا طی قراردادی مبنی بر سرمایه گذاری آن ها و دانش فنی من، دارو به مرحله  تولید برسد. اما متاسفانه فرایند عقد قرارداد طولانی شد و در این مدت مدیرعامل و برخی از اعضای هیئت مدیره شرکت سبحان انکولوژی تغییر کردند. حاصل این تغییرات لغو تصویب پرپوزال من بود که برای اجرای آن موافقت شده بود. در واقع یکی از اعضای هیئت مدیره این شرکت که از پزشکان با سابقه کشور بود، از بی­نتیجه ماندن این پروژه می­ترسید و به همین دلیل با این موضوع مخالفت کرده بود. او می گفت این کار قابلیت انجام ندارد و به تولید نخواهد رسید و شروع آن تنها هزینه  اضافی است.

 

شرکت اکسیر نانو سینا چگونه به ثبت رسید؟
در حال ادامه تحقیقاتم بودم که به طور اتفاقی، دکتر رضایت، دوست قدیمی و همکلاسی ه­ام در دوران دانشگاه علوم پزشکی مشهد را دیدم. من دغدغه  ذهنی ام در باب تولید این دارو در ایران را با او درمیان گذاشتم. دکتر رضایت هم که یکی از مسئولان ستاد نانو بود، از این موضوع به شدت استقبال کرد. با پیگیری ایشان، چند روز بعد به جلسه­ای در ستاد نانو با حضور دکتر سرکار، دکتر دباغیان و چند کارشناس حوزه دارو دعوت شدم. جلسه خوبی که به نقطه آغاز کار ما تبدیل شد. من هیچگونه تجربه ای در زمینه  ثبت شرکت نداشتم اما با کمک ها و مشورت های بسیار خوب کارشناسان ستاد نانو و سرمایه گذاری موسسه نخبگان، شرکت اکسیر نانو سینا تاسیس شد.

 

ویژگی های بارز این دارو چیست؟
داروی دوکسوربیسین غیر نانویی دارای عوارض بسیار زیادی مخصوصا عوارض قلبی است. اما در فرم نانویی این دارو، از عوارض قلبی به شدت کاسته شده است. همچنین داروی سینادوکسوزوم تاثیرات بیشتری بر سرطان پستان و سرطان تخمدان دارد.

از منظر دیگر، داروی مشابه خارجی ( داکسیل) یک داروی استراتژیک و با قیمت بسیار بالا بود. در صورتی که ما با تولید سینا دوکسوزوم توانستیم این انحصار را بشکنیم و دارویی با یک سوم قیمت تولید کنیم. با توجه به پوشش بیمه  برای این دارو، قیمتی که بیمار برای خرید دارو می پردازد، قابل مقایسه با داروی خارجی نیست.

 

نوع همکاری شما با سبحان انکولوژی چگونه است؟
با توجه به تسلط من در تولید این محصول در مقیاس آزمایشگاهی، تنها 15 درصد آمادگی تولید در مقیاس صنعتی را داشتم و توسعه محصول تولید آن در مقیاس صنعتی که قسمت اصلی فرآیند تولید محسوب می شود، در شرکت سبحان انکولوژی انجام گرفت. در ابتدا ستاد نانو به شرکت سبحان اعلام کرد که نیازی به سرمایه گذاری از طرف این شرکت نیست و ستاد، در صورتی که سبحان خط تولیدش را برای تولید این دارو در اختیار قرار دهد، هزینه تولید را تأمین می­کند. فعالیت ما با شرکت سبحان به صورت قراردادی است یعنی در ازای تولید حجم ثابتی، درصدی از فروش را می گیرند.

 

با توجه به حضور شما در دانشگاه مشهد، چرا شرکت را به جای تهران در مشهد تاسیس نکردید؟
در آن زمان اعضای هیئت مدیره مثل دکتر کبودی و دکتر دباغیان، در کارهای شرکت کمک بسیار زیادی به من می کردند. اما در مشهد کسی وجود نداشت که چنین کمک هایی به من بکند. همچنین بیشتر کارکنان ما در تهران بودند و شرکت نیاز به تعامل های بسیار زیاد با سبحان انکولوژی داشت. لذا تصمیم گرفتیم شرکت را به جای مشهد در تهران تأسیس کنیم.

 

در تبدیل از حجم آزمایشگاهی به حجم صنعتی، چه نکاتی باید مدنظر قرار بگیرد؟
ساخت یک میلی لیتر از یک ماده با  ساخت 20 لیتر از آن تفاوت زیادی دارد. در تولید چند میلی لیتر، شما می توانید از هموژنایزر های بسیار کوچک و معمولی استفاده کنید اما در حجم صنعتی پروسه ها بسیار سخت تر خواهد شد. همچنین هزینه ها نیز بسیار سنگین تر می شود. این فرایند ها در حوزه نانو دشواری بیشتری پیدا می کند. یعنی اگر شما محلول ساده دوکسوربیسین را بخواهید به تولید انبوه برسانید، مشکلات کمتری باید متحمل شوید تا نوع نانویی دوکسوربیسین.

 

آیا موسسه تحقیقاتی مشهد، امروزه توانایی R&D چنین محصولاتی را دارد؟
در زمان ورود من به ایران، هیچ گونه تجهیزات آزمایشگاهی نداشتیم و این موضوع باعث تاسف بود اما ما سعی کردیم به تدریج پیشرفت کنیم و به امکاناتی که مد نظر داریم برسیم و خوشبختانه توانسته ایم به نقطه مورد نظر برسیم و مرکز تحقیقات نانو فناوری دانشگاه علوم پزشکی مشهد را راه اندازی کنیم و تمام مراحل تحقیق را در آنجا انجام دهیم. در این مرکز دستگاه های بسیار مناسبی هم خریداری شده و عملا هرچه برای تولید در حد مقاطع کوچک لازم است، را در آزمایشگاه داریم. مثلا حدود 7 دستگاه اصلی برای تولید نانو ذره با ارزش حدود 200 هزار دلار در این آزمایشگاه وجود دارد. البته این رقم بدون احتساب دستگاه های آنالیز و فقط مربوط به دستگاه های تولید نانو ذره است. حتی برخی از دستگاه های ما پیشرفته تر از مراکز مشابه دیگر در دنیاست. مثلا من دستگاهی از امریکا وارد کردم که حتی شنیدن خبر ورود آن به ایران می تواند برای بسیاری از کشور ها جالب باشد. چرا که تصور فعالیت ایرانیان با چنین دستگاه هایی برایشان سخت است.

 

شما از رابطه  خود با دانشگاه و دانشجویان چگونه برای ارتقای علمی کمک می گیرید؟
من اگر با دانشجویانی مواجه شوم که دارای استعداد خوبی هستند، آن ها را وارد سیستم می کنم و برخی از فوت کوزه گری­ها را هم به آن ها یاد می دهم تا بازوی سمت راستم باشند و کار را به نحو احسن جلو ببرند. تا به حال دونفر از این طریق در شرکت مشغول به فعالیت شده­اند. اما این دانشجو یان باید از تمامی جهات مثل دانش علمی، ایمان، تعهد، علاقه، پشتکار و... مورد تایید باشند. من همواره به دانشجویانم توصیه می کنم که در مرحله ی پسادکترای خود، نیاز های واقعی را درک و بهترین افراد در آن حوزه را شناسایی کنند. همچنین دانش فنی برخی از تحقیق و بررسی های دانشجویی که ارزش افزوده داشته یا احتمال رسیدن به فرآورده و موفقیت آن وجود داشته باشد را خریداری می کنیم و درصورت رسیدن به محصول نهایی، درصدی از سود فروش به دانشجو تعلق می گیرد.

 

برای ورود این دارو به بازار چه تاییدیه هایی مورد نیاز است؟
برای دریافت تاییدیه، این دارو می بایست تست های بسیار زیادی را طی کند. سازمان غذا و دارو، عینا تست های معرفی شده در سایت FDA را بر روی محصول شما پیاده می کند. مطالعات ریلیز در محیط ها و PH های مختلف، مطالعات پایداری در مقایسه با داروی مرجع، مطالعه اندازه ذره ای، مطالعات توزیع بافتی، تست های حیوانی، تست های هم ارزی زیستی[2] و... همگی تست هایی هستند که باید انجام شوند.

 

شما پروژه ساخت یک آزمایشگاه در پردیس بومهن را در دستور کار دارید. این پروژه با چه هدفی انجام می شود؟
با توجه به مشکلات پیش آمده برای طرح تولید داکسوربیسن نانویی و اهمیت نانو دارو ها در جهان، ستاد نانو به این فکر افتاد که یک سایت تولیدی برای این دارو ها تاسیس کند. به همین دلیل ما با حمایت ستاد نانو مشغول ساخت یک سایت تولید در پردیس بومهن شدیم. این واحد به عنوان یک پلتفرم  ساخته می شود تا بتوانیم امور R&D مرتبط با بحث نانو دارو ها را در آنجا انجام بدهیم. این مرکز قابلیت تولید درحد چند میلی لیتر را دارد.

در کشور ما شما سراغ هرچیزی بروید، آن را پیدا می کنید. یعنی باید خودتان وقت بگذارید و تلاش کنید. اگر بایستید تا موفقیت سراغ شما بیاد، به جایی نخواهید رسید. ولی اگر به دنبال آن بروید، خواهد آمد. امروز هم دانشجویان PHD ما در ایران توانایی تولید این دارو در مقیاس آزمایشگاهی را دارند

پاسخ به نظــر بازگشت به حالت عادی ثبت نظر

Captcha